Kısaca
- Solunum takipli ve görüntü eşliğinde radyoterapi, kanser tedavisinde tümöre hassas biçimde ulaşırken çevredeki sağlıklı dokuların korunmasına katkı sağlıyor.
- Sol meme kanserinde derin nefes tutma tekniğiyle kalbin aldığı radyasyon dozu azaltılabiliyor.
- Prostat kanserinde radyoterapi cerrahiye alternatif olarak uygulanabiliyor; yapay zekâ destekli sistemler de tedavi planlamasında kullanılmaya başlandı.
Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum hareketlerini izleyen sistemler ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde tümörün hedeflenmesini iyileştirirken sağlıklı dokuların korunmasına da yardımcı oluyor. Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, radyoterapideki gelişmeleri ve tedavi sürecinde merak edilenleri anlattı.
Radyoterapinin asıl amacı, tümör dokusuna gerekli tedavi dozunu verirken çevredeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca korumaktır. Teknolojik ilerlemeler sayesinde tümörün konumu ve hareketi daha ayrıntılı izlenebiliyor ve ışınlar hedefe milimetrik doğrulukla yönlendiriliyor.
Radyoterapi lokal bir yöntem olduğundan yan etkiler, ışınlanan bölgeye göre değişir. Kemoterapide görülebilen saç dökülmesi ya da kan değerlerinde düşme, radyoterapinin uygulandığı bölgeye bağlı olarak her hastada ortaya çıkmaz. Dışarıdan uygulanan radyoterapinin ardından hastanın vücudunda radyasyon kalmaz; bu nedenle hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odalarda kalması ya da eşyalarını ayırması gerekmez.
Solunum takipli radyoterapi
Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler, nefes alıp verme sırasında yer değiştirebilir; bu da hedeflemeyi zorlaştırır. Solunum ayarlı radyoterapi (Respiratory Gating), hastanın solunum hareketlerini izleyerek ışınlamanın tümörün belirlenen konumda olduğu uygun zaman aralığında yapılmasını sağlar.
Tedavi planlaması sırasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca yaptığı hareket değerlendirilir. Tedavi sırasında özel takip sistemleri solunumu anlık olarak izler. Güvenli solunum aralığının dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik olarak durdurabilir; hasta uygun solunum fazına geldiğinde tedavi sürer. Böylece tümörün hareketinden doğabilecek hedefleme hatalarının azaltılması ve sağlıklı dokuların korunması amaçlanır.
Sol meme kanserinde kalp koruması
Solunum ayarlı radyoterapinin önemli kullanım alanlarından biri sol meme kanseridir. Derin inspiratuar nefes tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes aldığında akciğerler genişler ve kalp göğüs duvarından uzaklaşır. Hastanın nefesini belirlenen seviyede tuttuğu sırada yapılan ışınlamayla sol meme dokusu tedavi edilirken kalp ve kalp damarlarının aldığı doz azaltılmayı hedefler. Yöntem, uygun hastalarda uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlar.
Prostat kanserinde cerrahiye alternatif
Radyoterapi, prostat kanserinde cerrahiye alternatif olarak uygulanabilen önemli yöntemlerden biridir. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, hastanın yaşı ve genel sağlık durumu değerlendirilerek tedavi planı oluşturulur. Erken evrede tek başına uygulanabileceği gibi hastalığın özelliklerine göre hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte de kullanılabilir. Cerrahi sonrasında tekrarlama riski bulunan bazı hastalar da radyoterapiden yararlanabilir. Modern teknolojiyle prostat dokusu yüksek hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi çevredeki yapıların korunması amaçlanır.
Prostat kanserinde radyoterapi iki yolla uygulanır. Eksternal radyoterapide vücut dışındaki lineer hızlandırıcı cihazdan gönderilen ışınlar prostat bölgesine yönlendirilir; IMRT (Yoğunluk Ayarlı Radyoterapi) ve IGRT (Görüntü Eşliğinde Radyoterapi) gibi tekniklerle ışınlar hedefe hassas biçimde ulaştırılır. Uygun hastalarda daha yüksek dozların daha kısa sürede verilmesine olanak tanıyan SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabilir. Brakiterapide ise radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştirilir. Ultrason eşliğinde yapılan işlemde kalıcı ya da geçici radyoaktif kaynaklar kullanılabilir. Bu yöntem özellikle uygun erken evre ve düşük riskli prostat kanserlerinde tercih edilebilir.
Yan etkiler ve yapay zekâ
Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmez. Prostat bölgesine uygulanan tedavilerde bazı hastalarda sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ya da akış zayıflığı görülebilir. Bağırsak bölgesinde ise dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal dolgunluk hissi oluşabilir.
Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri de radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla yer alıyor. Bu teknolojiler tümörün ve sağlıklı dokuların görüntüler üzerinde daha hassas belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve sürecin kişiye özel hale getirilmesine katkı sağlayabiliyor. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve yüksek hassasiyetli ışınlama teknikleri birlikte, tümörün hedeflenmesi ve çevre dokuların korunması açısından önemli olanaklar sunuyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
